"Το τέλος του κόσμου" Τζων Απντάικ

Υπάρχουν βιβλία που διαβάζονται δύσκολα αλλά που στο τέλος σε αποζημιώνουν.  Αυτό μου συνέβη διαβάζοντας "Το τέλος του κόσμου" του Τζων Απντάικ.  

"Ο αιώνας των Λαβυρίνθων" της Ρέας Γαλανάκη

Η μόδα του ιστορικού μυθιστορήματος καλά κρατεί, αν και έχω την εντύπωση ότι αρχίζει να κουράζει. Ιδιαίτερα, όταν γίνεται προσπάθεια από τον οποιοδήποτε συγγραφέα να συμπυκνώσει τα γεγονότα μιας μακράς ιστορικής περιόδου μέσα στον περιορισμένο χώρο ενός βιβλίου στον οποίο, σημειωτέον, παράλληλα κινείται το κύριο στόρυ των πρωταγωνιστών και των παθών τους.

Αυτό συνέβη στην περίπτωση του βιβλίου της Γαλανάκη.  Στριμώχτηκε η ιστορία μαζί με τα πάθη των ηρώων της.  Πυκνή η διήγηση, η ροή του έργου ιδιαίτερα ανώμαλη, με πολλά πισωγυρίσματα.  Σκέτος λαβύρινθος.  Προφανώς είναι η ίδια η πρόθεση της συγγραφέως να δημιουργήσει αυτή την "λαβυρινθιακή" ατμόσφαιρα καθώς ο στόχος της είναι να δείξει τη ρευστότητα, την ασάφεια, την έντονη κινητικότητα των γεγονότων που εξιστορεί.  Γιατί η ιστορία της Κρήτης άλλο από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν έχει... 

Η αφήγηση ακολουθεί την ιστορική πορεία της πόλης του Ηρακλείου.  Η Γαλανάκη πιάνει την αρχή του μίτου το 1878, συνεχίζει είκοσι χρόνια μετά στα 1898, πετάγεται 40 χρόνια αργότερα στο 1938 για να καταλήξει στη μεταπολίτευση του 1978.  Οι ήρωές της, όπως είναι φυσικό, αλλάζουν στην πορεία της διήγησης.  Τόσο οι παλαιότεροι όμως όσο κι οι νεώτεροι διατηρούν άρρηκτους δεσμούς με το πανάρχαιο ιστό του μίτου της Αριάδνης: φέρουν στη ψυχή τους το παρελθόν τους και τις αξίες του και έμπρακτα πολεμάνε για αυτές στο παρόν τους.  Συγκρούονται με την καταπίεση, τον ολοκληρωτισμό, την κατάλυση της δημοκρατίας και δουλεύουν για την ειρήνη, τον πολιτισμό και την ανθρωπιά.

Όμορφος ο λόγος της Γαλανάκη, απαιτεί συγκέντρωση.  Χρησιμοποιεί άφθονες λέξεις και εκφράσεις ντόπιες ηρακλιώτικες (για τους "ξενομερίτες" υπάρχει ένα μικρό γλωσσάρι στο τέλος του βιβλίου που δεν επαρκεί, κατά τη γνώμη μου, να καλύψει όλες τις γλωσσικές μας απορίες).

Πρώτη έκδοση 2002, από τις εκδόσεις Καστανιώτη

Σημείωση οπισθόφυλλου:

Η ιστορία μιας φανταστικής οικογένειας, που ξεκινά το 1878 στην Οθωμανική Κρήτη για να σταματήσει το 1978 μετά το τέλος της δικτατορίας, ή πριν τον Έβανς ανακάλυψη της Κνωσσού από Κρήτα αρχαιολόγο, η αναζήτηση μιας γυναίκας εξαφανισμένης σε σφαγή, μια δολοφονία όπου το πολιτικό έγκλημα αγγίζει τη βεντέτα, το χρονικό μιας πόλης και μιας ορεινής περιοχής της νήσου κατά τον εικοστό κυρίως αιώνα, αυτά κυρίως ξετυλίγουν τον μίτο τους στον Αιώνα των Λαβυρίνθων. Με επίκεντρο λοιπόν την Κρήτη, την ανέκαθεν ταυτισμένη με τον μύθο του Λαβυρίνθου, ο «Αιώνας των Φώτων» το δικό φως και σκοτάδι. Τη δική του, εντέλει, εικόνα για τα ανθρώπινα -όπως βιώθηκαν, όπως καταγράφτηκαν, όπως ακούστηκαν, όπως θα μπορούσαν να είχαν συμβεί.

"Η κυρία της βιτρίνας" του Σπύρου Πλασκοβίτη

"Η κυρία της βιτρίνας" του Σπύρου Πλασκοβίτη με δυσκόλεψε στην ανάγνωση αλλά δε με άφησε αδιάφορη.

Θεωρητικά είχε όλα εκείνα τα στοιχεία που προοιώνιζαν μια συναρπαστική ανάγνωση: για αρχή να αναφέρω ότι, ως ένα σημείο αποτελεί συνέχεια της "Πόλης", που πραγματικά με γοήτευσε.  Η γραφή του Πλασκοβίτη είναι μια ευφυής γραφή, εύστοχη και αληθινή.  Η ματιά του πάνω στα κοινωνικά και πολιτικά θέματα περνάει στο γραπτό του με επιτυχία: απ' τη μια η Ελλάδα της μεταπολίτευσης γεμάτη κούφια λόγια και πολιτική ανικανότητα, απ' την άλλη ο τόπος του, η Κέρκυρα, να παραδίδει σταδιακά τις ομορφιές της προς όφελος της τουριστικής ανάπτυξης και των συμφερόντων των τοπικών παραγόντων.

Οι χαρακτήρες του βιβλίου αναλύονται διεξοδικά, είναι ζωντανοί κι αληθινοί. Η Αγγελίνα Ντάσιου αποτελεί το δυνατό χαρτί του βιβλίου αλλά και ο πρωταγωνιστής Ντίνος Χαιρέτης μέσα από τις επιλογές του τροφοδοτεί τους στόχους του συγγραφέα, ο Νικίας Ζαβόλης, πολυσύνθετο κάθαρμα, και τέλος η Πωλέττα, η χαριτωμένη αλλά τραγική ερωμένη του Χαιρέτη. 

Στα αρνητικά του βιβλίου να αναφέρω την ενασχόληση του συγγραφέα με την εξιστόρηση γεγονότων που δεν παντρεύονται αρμονικά με τη ραχοκοκαλιά της διήγησης (για παράδειγμα η αναλυτική εξιστόρηση της ζωής του γιού του Χαιρέτη). 

Πρώτη έκδοση το 1990 από τις εκδόσεις Κέδρος.

"Ο Χαρταετός" της Αθηνάς Κακούρη

Διαβάζω στο οπισθόφυλλο:

Στην Αθήνα του 1871, όπου μόλις έχουν αρχίσει οι δίκες για τη σφαγή στο Δήλεσι, γιορτάζονται τα πενήντα χρόνια από την Επανάσταση και η πατριωτική έξαρση κορυφώνεται με την άφιξη του σκηνώματος του Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε'. (.....) Σ' αυτή την πόλη κινούνται τα πρόσωπα του μυθιστορήματος ζώντας, υποφέροντας ή εκμεταλλευόμενα μια γενικευμένη κρίση που δεν περιορίζεται στα Λαυρεωτικά.

Ο "Χαρταετός" είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα που αναφέρεται κυρίως σε τρία χαρακτηριστικά γεγονότα της εποχής γύρω από το 1870: τα Λαυρεωτικά, τη σφαγή στο Δήλεσι και το δυστύχημα της "Αμφιτρίτης".  Τα γεγονότα αυτά σημάδεψαν την πολιτική και κοινωνική ζωή των Νεοελλήνων και προδίκασαν λίγο ως πολύ το μέλλον της Ελλάδας στερώντας, κατά πως φαίνεται, μελλοντικές επιχειρηματικές επενδύσεις και γενικότερα προκαλώντας έλλειμμα εμπιστοσύνης από την πλευρά των Ευρωπαίων προς το νέο κράτος που είχε ανάγκη συνεχούς στήριξης όντας ήδη καταχρεωμένο και πολιτικά αποπροσανατολισμένο.

Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω αν η συγκεκριμένη ιστορική περίοδος διδάσκεται σήμερα στα σχολεία αλλά αν δεν συμβαίνει αυτό, σίγουρα είναι μεγάλη παράλειψη.  Διαβάζοντας το "Χαρταετό" είχα την εντύπωση ότι ζω την ίδια ιστορία 140 χρόνια μετά!  Βαθιά κρίση διαπερνούσε και τότε τη μικρή -γεωγραφικά- Ελλάδα.  Οι πολιτικοί και τα κόμματα εναλλάσσονταν στην εξουσία χωρίς πρόγραμμα και όραμα για το παρόν και το μέλλον της χώρας.  Ο χρηματισμός, το ρουσφέτι, η εξαπάτηση, ο φθόνος και η άμετρη φιλοδοξία ήσαν οι κυρίαρχοι παρονομαστές της πολιτικής ζωής.  Απ' την άλλη πλευρά η φτώχεια και η μιζέρια διαπερνούσαν την ελληνική κοινωνία.

Η αξία λοιπόν του μυθιστορήματος είναι κατά τη γνώμη μου η λεπτομερής περιγραφή των γεγονότων και της περιρρέουσας ατμόσφαιρας πενήντα χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση.  Η συγγραφέας φαίνεται να έχει μελετήσει βαθιά το αντικείμενό της βασιζόμενη σε αξιόπιστες πηγές.  Θεωρώ επίσης πετυχημένη την απόδοση των ιδιόμορφων ελληνικών που μιλούσε η ανώτερη τάξη των Αθηναίων και ομογενών.

Αλλά:

Η ιδιαίτερη προσπάθεια της συγγραφέως δεν φαίνεται να επαρκεί για τη δημιουργία ενός καλού μυθιστορήματος. Γίνεται κουραστική η συνεχής ανάλυση των ίδιων ιστορικών γεγονότων καθ' όλη τη διάρκεια του έργου. Πως αλλιώς θα γέμιζαν 544 ολόκληρες σελίδες;  Η καθημερινότητα των ηρώων πίσω από τα ιστορικά γεγονότα δεν παρουσιάζει κανένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον, εντυπωσιάζουν μάλιστα με τη ρηχότητά τους, είναι αντιφατικοί, όπως για παράδειγμα ο Θανάσης Βαλαώρας που αρχικά εμφανίζεται μαχητικός, φουλ ερωτευμένος και στο τέλος ξεφουσκώνει σαν μπαλόνι... Το μελό "δίνει και παίρνει" τακτικά.  Είμαι πεπεισμένη ότι το 1/3 του βιβλίου θα μπορούσε κάλλιστα να μην υπάρχει βελτιώνοντας έτσι κατά πολύ το τελικό αποτέλεσμα.

Εκδόθηκε το 2002 από το ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟ ΤΗΣ "ΕΣΤΙΑΣ".

Σάββατο του Ιαν Μακ Γιούαν

Προσπαθώντας να διαβάσω σύγχρονη, ξένη λογοτεχνία, η οποία όμως να μην μου βαρύνει καλοκαιριάτικα το στομάχι, διότι "summertime and the living is easy", έπεσα πάνω σ' αυτό το βιβλίο, το οποίο αποδείχτηκε τελικά πολύ συμπαθητικό.

Περιληπτικά να πω ότι ο αφηγητής εξιστορεί τα συμβάντα της ζωής ενός Άγγλου νευροχειρουργού, του Χένρυ Περόουν, ένα δεδομένο Σάββατο από πολύ νωρίς το πρωί μέχρι το πρωινό της επόμενης μέρας. Τόπος Λονδίνο. Χρονικά βρισκόμαστε στα χρόνια μετά το τρομοκρατικό χτύπημα στους δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης και ο προβληματισμός για το νέο πρόσωπο του κόσμου που θα ζήσει η ανθρωπότητα είναι φανερός. Ο Χένρυ Περόουν στα 48 του, έχει ήδη μια πετυχημένη καριέρα και οικογένεια, ζει σε ένα ανακαινισμένο παλιό εγγλέζικο μέγαρο στο Λονδίνο και οδηγεί μια ακριβή Mercedes.  Διακοπές κάνει σε έναν πύργο στη Νότια Γαλλία.  Ο "τυχερός", κατά πολλούς, αυτός άνθρωπος έρχεται το συγκεκριμένο Σάββατο κατά πρόσωπο  με τη λιγότερο ευχάριστη πλευρά της ζωής: ένα φλεγόμενο αεροπλάνο που καταλήγει στο Χίθροου ανοίγει τη μέρα του, ένα αυτοκινητιστικό ατύχημα, μια χαμένη παρτίδα σκουός, η επίσκεψη στη μάνα του που δεν τον αναγνωρίζει πια λόγω αλτζχάιμερ και τέλος η επίθεση κακοποιών στο σπίτι του. 

Όλα αυτά δεν περιγράφονται ξερά για να γεμίσουν τις σελίδες του βιβλίου.  Ο Μακ Γιούαν  διερευνά τον σύγχρονο κόσμο και έρχεται αντιμέτωπος με τις αντιφάσεις του τόσο σε πολιτικό όσο και κοινωνικό επίπεδο ανοίγοντας ταυτόχρονα πολλά θέματα: την τρομοκρατία και τον αγώνα εναντίον της, την εξάπλωση του μουσουλμανικού στοιχείου παγκοσμίως και τη στάση Ευρώπης και Αμερικής, τη σημασία της οικογένειας σε ένα κόσμο που αλλάζει συνεχώς και απειλεί τις έννοιες της ισότητας, του σεβασμού και της ειρήνης.  Η ουσία της ζωής για τον συγγραφέα βρίσκεται στα απλά πράγματα όπως η μουσική και η ποίηση, με τα οποία ασχολούνται τα παιδιά του Περόουν.

Έχοντας κάνει δίχρονη έρευνα πάνω σε θέματα νευροχειρουργικής, ο Μακ Γιούαν αποδίδει πολύ λεπτομερειακά πτυχές της καθημερινότητας ενός νευροχειρουργού που έρχεται σε επαφή με ακραία, για τον υπόλοιπο κόσμο, περιστατικά ασθενών. Η πρόοδος της ιατρικής και η ελπίδα για μεγαλύτερες ανακαλύψεις προβάλλονται ως τα στοιχεία εκείνα που γεννούν τις μεγαλύτερες ελπίδες για την κατανόηση του εαυτού μας και του κόσμου που μας περιβάλλει.

Στα μείον του μυθιστορήματος μια σχετική φλυαρία (ιδιαίτερα στη σκηνή που περιγράφει τις παρτίδες σκουός που παίζει ο Περόουν με το φίλο του) και ίσως την (αναμενόμενη) επίθεση στο σπίτι του Περόουν που ήταν ελαφρώς γλυκανάλατη.

Για πρόλογο του βιβλίου του, ο Μακ Γιούαν έχει επιλέξει ένα απόσπασμα από τον "Χέρτζογκ" του Σάουλ Μπέλλοου, το οποίο είχε προφανώς στο μυαλό του όταν έγραφε το "Σάββατο". Με συμπυκνωμένο λόγο ο Μπέλλοου αποδίδει το 1964 τις συνθήκες ζωής του σύγχρονου ανθρώπου: 

Δηλαδή, για παράδειγμα; Να, για παράδειγμα, το τι σημαίνει να είσαι άντρας. Σε μια πόλη. Σ' έναν αιώνα. Σε μια μεταβατική φάση, Σε μια μάζα. Μετασχηματιζόμενος από την επιστήμη. Κάτω από μια οργανωμένη εξουσία. Υφιστάμενος τρομακτικούς ελέγχους και περιορισμούς. Σε συνθήκες που δημιουργούνται απ' τη μηχανοποίηση. Μετά την αποτυχία των ριζοσπαστικών ελπίδων.  Σε μια κοινωνία που δεν αποτελεί μια κοινότητα ανθρώπων και που υποτιμά και υποβιβάζει το άτομο. Όπου η αυξανόμενη δύναμη των αριθμών έχει καταντήσει τον άνθρωπο ασήμαντο και περιφρονητέο. (...) Και την ίδια ώρα η πίεση των ανθρώπινων εκατομμυρίων που έχουν ανακαλύψει το τι μπορούν να κάνουν οι συντονισμένες προσπάθειες και η συλλογική σκέψη. (...) Κι εσύ μπορείς να αρνηθείς σ' όλα αυτά τα εκατομμύρια το δικαίωμα να υπάρχουν; Μπορείς να τους ζητάς να δουλεύουνε και να πεινάνε, ενώ εσύ κάθεσαι κι απολαμβάνεις τις υψηλές Αξίες κάποιου παλιού καλού καιρού; Εσύ - εσύ ο ίδιος, είσαι τέκνο αυτής της μάζας και αδελφός των υπολοίπων. (...)

Εκδόσεις Νεφέλη, Μετάφραση: Μαρία Γεωργουσοπούλου

Τίτλος πρωτότυπου: "Saturday" από τον Ian Mc Ewan, 2005